Inleiding

In februari 2017 won Bart Somers de World Mayor Prize voor ‘Beste Burgemeester ter Wereld’. Hij werd gelauwerd voor hoe onder zijn leiding Mechelen, een Belgische stad ten noorden van Brussel met zo’n 80.000 inwoners en 138 nationaliteiten, een moderne, open en participatieve stads-samenleving is geworden. Amper een jaar eerder pikte ook de Financial Times Mechelen al op als ‘Stad van de Toekomst’ – he must be doing something right.

Dit was voor ons de gelegenheid om met Bart Somers in gesprek te gaan om zijn succes te bekijken vanuit het perspectief van leiderschap. Wat is zijn recept – en hoe kan dat anderen in leidinggevende posities inspireren? In dit artikel distilleerden we daarom uit ons – totaal apolitiek – interview met Bart Somers een tiental ingrediënten van diens leiderschap. U leest onze vragen en zijn antwoorden hieronder.

1. Formuleer een positieve visie

Hoe interpreteert u het containerbegrip ‘leiderschap’? Welke sleutelwoorden komen spontaan naar voor?

“Goed leiderschap veronderstelt de capaciteit om een visie te ontwikkelen en er vervolgens draagvlak voor te creëren. Dat kan maar doordat uw visie stevig onderbouwd is. Draagvlak creëren is een samenspel van overtuigingskracht maar ook luisterbereidheid en de capaciteit nieuwe inzichten van anderen te integreren in uw visie. Voor een politicus is zo een visie een horizon van vooruitgang, een perspectief van een betere toekomst, een richting waarlangs we als samenleving de uitdagingen van vandaag kunnen overwinnen.”

“Een visie is een horizon van vooruitgang, een perspectief van een betere toekomst”

Wat is uw allergrootste talent – dat éne ding dat het verschil maakt?

“Ik denk dat ik veel werkkracht heb, dat ik kan enthousiasmeren en dat ik empathisch ben. Drie belangrijke ingrediënten in mijn job. Maar misschien is het belangrijkste de capaciteit om een doorleefde visie te ontwikkelen op de toekomst van mijn stad.”

2. Vertaal visie in strategische pijlers

U bent bekroond voor uw werk in Mechelen. Zou u dit elders ook hebben kunnen repliceren in een andere stad?

“Elke stad is verschillend. Je kan dus niet klakkeloos de aanpak van Mechelen in verband met samenleven in diversiteit elders kopiëren. Maar er zijn wel een aantal basisingrediënten van ons eigenzinnig Mechels beleid die ook elders effect kunnen hebben. Ik zie er vier. Vooreerst een kordatere aanpak van onveiligheid en de verloedering van de publieke ruimte. In verwaarloosde wijken, waar onveiligheid de norm is en criminelen rolmodellen zijn, waar de wet van de jungle geldt in plaats van de rechtstaat kunnen mensen bijna onmogelijk opgroeien tot burgers die geloven in de waarden van onze samenleving. Een kordate aanpak hier werd altijd verdacht gemaakt door klassiek links, terwijl het net een sociaal beleid bij uitstek is. Ten tweede, gettovorming tegengaan. Op school, in het verenigingsleven en in de verschillende buurten van de stad. Vandaag leven we teveel in monoculturele enclaves. Zo een de facto segregatie leidt tot gevoelens van vervreemding en onbehagen. “Waarom krijgen zij in hun wijk een park en wij niet. Waarom zijn hier politiecontroles en bij hen veel minder ?” Segregatie leidt tot wij-zij denken, tot afgunst en polarisatie.

“…er zijn een aantal basisingrediënten van ons eigenzinnig beleid die ook elders effect kunnen hebben.”

Ten derde het consequent omarmen van de diversiteit als het nieuwe normaal. Een inclusieve aanpak, zonder aarzelen, die een nieuw narratief tot stand brengt waarbij alle mensen als volwaardige burgers worden gezien zonder ze steeds opnieuw het gevoel te geven dat ze al blij mogen zijn erbij te horen. Zo verbind je mensen met de samenleving, waardoor ze die ook zullen verdedigen en interioriseren. Een consequente strijd tegen discriminatie en racisme zijn daarbij onontbeerlijk. En tenslotte – heel belangrijk – afstappen van het groepsdenken en consequent kiezen voor een individuele benadering van mensen. Links misbruikt dat groepsdenken om mensen uit de migratie in een slachtofferrol te duwen, rechts om hen te criminaliseren. Beide zijn daardoor blind voor de groeiende allochtone middenklasse, die succesvol afstudeert en een sterke plaats verovert in onze samenleving. Ze sluiten mensen ook op in één identiteit, terwijl we er allen zovele verschillende tegelijk hebben. De uitweg uit dit eeuwig discours van mislukken is net een individuele benadering. In Mechelen hebben we 138 verschillende nationaliteiten, maar we zijn 1 gemeenschap, weliswaar met 86.000 unieke en dus van elkaar verschillende mensen.”

3. Denk systemisch

Hoe ziet u de rol van gelauwerde leidersfiguren uit de publieke sector (uzelf, Frank van Massenhove, etc) in de bredere maatschappij? Wat kunnen we leren uit een goed gerunde publieke functie? Wat werkt beter in de openbare dan in de privé?

“Je kan de private en publieke sector heel moeilijk met elkaar vergelijken. Succesvolle ondernemers falen vaak in de Wetstraat en toppolitici zijn zelden goede ondernemers. De spelregels zijn grondig verschillend. Beide sectoren zouden in hun oordeel over elkaar wat meer bescheiden moeten zijn.”

4. Leid met hart, hoofd en ziel

Hoe kunnen anderen leren uit uw succes? Is leiderschap scalable?

“Ik weet niet of ik veel aan te leren heb, ik vind zoiets geen eenvoudige vraag. Leiderschap veronderstelt tal van psychologische factoren, waarvan empathie of inlevingsvermogen een belangrijke is. Daarnaast is er de capaciteit om nieuwe ontwikkelingen of gebeurtenissen te integreren in je visie, de volharding waarmee je een verhaal vertelt en bereid bent je inzichten te verdedigen ook tegen de stroom in. En leiderschap stoelt tenslotte altijd op authenticiteit: ik zou mijn discours rond diversiteit onmogelijk kunnen uitbouwen als ik daar zelf niet sterk in geloof, intellectueel maar ook moreel. Voor mij gaat dit over de essentie van mijn mensbeeld, zodat het mij ethisch en zelfs emotioneel mobiliseert.”

“…Leiderschap stoelt tenslotte altijd op authenticiteit (…)het mobiliseert me ethisch en zelfs emotioneel. Het geheim van mijn succes? De liefde voor mijn stad (…).”

Succes is prettig, maar er zijn ook tegenslagen. Hoe gaat u daarmee om en wat hebt u uit uw grootste tegenslagen in deze 16 jaar als burgervader geleerd?

“Ik heb leren relativeren. Wat vandaag het einde van de wereld lijkt, is morgen een bagatel. “Op de krant van vandaag, worden morgen de aardappelen geschild”. Bewust zijn van uw kwetsbaarheid, een grotere onthechting. Ik stel me vaak de vraag “kan ik als politicus mensen recht in de ogen kijken”. Zolang diegene in de spiegel daar eerlijk ja op kan antwoorden, voel ik mij sterk genoeg. Met andere woorden, het ultieme oordeel niet bij anderen maar bij uzelf leggen.”

“Op de krant van vandaag worden morgen de aardappelen geschild”

5. Ken uw plaats

Hoe beschrijft u uw lokale / bovenlokale / maatschappelijk rol? Wat verwachten de mensen van u?

“Mensen verwachten van een politicus denk ik dat hij (1) een context creëert waarin hun leven erop vooruit kan gaan. Iemand die creatief en daadkrachtig de problemen en hindernissen die ze ondervinden aanpakt, maar ook iemand die hen nieuwe opportuniteiten laat zien. (2) Tegelijk willen mensen terecht dat een politicus luisterbereid is, niet koppig vasthoudt aan zijn eigen inzichten maar bereid is nieuwe ideeën en goede argumenten over te nemen. Iemand die verbindt, mensen en ideeën samenbrengt, integreert in een globale aanpak. En tenslotte (3) verwacht men van een politicus dat die vooral ook terughoudend is, daar waar mensen zelf zaken willen aanpakken en oplossen of initiatieven willen nemen.

Iemand die verbindt, mensen en ideeën samenbrengt, integreert in een globale aanpak. (…)terughoudend is, daar waar mensen zelf zaken willen aanpakken en oplossen of initiatieven willen nemen.

Hij mag geen sta in de weg zijn, maar moet net faciliteren. Mensen hebben zelf heel veel ideeën en oplossingen, die vaak veel innovatiever zijn dan een politicus kan bedenken, en die oplossingen kansen geven. Ruimte geven is een derde belangrijke opdracht van een politicus.”

6. Doe iets met feedback

Hoe of waaraan meet u uw eigen succes af?

“Een aantal factoren. Vooreerst aan de Mechelaars en hun mening is één keer om de zes jaar glashelder. Maar ook dagelijks probeer ik aan te voelen hoe men tegenover beslissingen staat en hoe men reageert op de algemene toestand van onze stad. Vervolgens zijn er heel wat objectieve rapporten, onder meer de stadsmonitor (een benchmark door de Vlaamse overheid gemaakt waar 13 steden met elkaar worden vergeleken). Ik heb een focus op statistieken en cijfers en volg die nauwgezet op en gebruik dit om het beleid te verdedigen maar ook bij te sturen.”

Ik heb een focus op statistieken en cijfers en volg die nauwgezet op

7. Blijf bescheiden

Hoe zouden uw teamleden/medewerkers u beschrijven?

“Dat moet je aan hen vragen”

8. Oefen, oefen, oefen

Hoe of waar hebt u de basis van uw leiderschap gelegd?

“Ik geloof dat je in zoiets groeit. Van jongs af aan was ik iemand die graag voorop liep, de kop boven het maaiveld uitstak. In mijn jeugdjaren heb ik eindeloos gediscussieerd en in geëngageerde verenigingen actief geweest. Daar leerde ik mensen overtuigen en mobiliseren, zaken in beweging krijgen. Een verhaal van veel vallen en opstaan, van een sterke innerlijke motivatie en ongetwijfeld ook van ambitie.”

9. Ontwikkel weerbaarheid, doorzetting, en blijf kritisch

Hoe gaat u om met de ‘eenzaamheid aan de top’?

“Ik ben iemand die – het klinkt misschien wat raar voor een politicus – ook graag “op zichzelf” is. Ik hoef niet altijd onder mensen te zijn. Meer nog: ik kan enorm genieten van enkele uurtjes alleen zijn met een boek. Deze eigenschap heeft mij ongetwijfeld geholpen om de moeilijke en soms heel harde en eenzame momenten in de politiek te verwerken. Tegelijk ben ik van nature optimistisch en een opgewekt iemand en ik kan mezelf meestal gemakkelijk over een “dipje” of een moeilijk moment heen zetten. Maar dit gezegd zijnde: politiek is soms (te vaak) keihard. De eenzaamheid is het sterkst wanneer er moeilijke beslissingen moeten genomen worden en jij uiteindelijk de eindverantwoordelijkheid hebt.
Dat weegt soms op het gemoed.”

De eenzaamheid is het sterkst wanneer er moeilijke beslissingen moeten genomen worden en jij uiteindelijk de eindverantwoordelijkheid hebt.
Hoe houdt u zichzelf scherp als leider?

“Daar heb ik onder meer mijn directe omgeving voor, die mij met de voeten op de grond houdt. Maar ik ben ondertussen ook al 52 en heb in mijn loopbaan al hoge pieken maar ook erg diepe dalen achter de rug. Je leert daardoor relativeren, je eigen beperktheden beter inschatten en efficiënter te functioneren. Ik weet dat ik altijd vecht voor mijn overtuiging, moeilijk op het moment zelf kan toegeven dat een kritiek of een alternatieve visie terecht is of beter. Maar ik denk altijd open en ernstig na over die kritieken en zal een dag of twee later mijn visie grondig bijstellen of aanpassen aan die kritiek.”

Als u opnieuw mocht beginnen, wat zou u anders doen?

“Alles en niets. Ik ken geen enkel project dat ik heb gerealiseerd dat achteraf gezien niet beter kan. Of het nu een gebouw is, een parking, een begroting, een cultuurproject of een beleidsactie. Vergelijk het met het (ver)bouwen van een huis. Iedereen die dat ooit gedaan heeft, zegt nadien: “als ik opnieuw zou mogen beginnen, zou ik dit of dat anders doen”. De dag dat ik die drive niet meer heb, die gretigheid om beter te doen, moet ik stoppen.

Als u opnieuw mocht beginnen, wat zou u anders doen? “Alles en niets”

Maar tegelijk “Non, je ne regrette rien”. Ik zet mij al heel mijn beroepsactieve loopbaan mateloos in voor mijn werk als burgemeester en politicus en doe dit nog altijd even gedreven en gepassioneerd als in mijn jeugd. Ik weet dat ik het geluk heb een job te mogen doen die ik graag doe.”

10. Denk na over successie

Wat na u? Hoe maakt u zichzelf overbodig?

“Een stad is nooit af. Ikzelf wil er graag de volgende legislatuur aan verder werken, want we hebben met ons team nog pakken plannen. Dus ik ben nog niet van plan mezelf overbodig te maken. Maar natuurlijk denk ik wel eens, wie gaat dit ooit overnemen. Een moeilijke, bijna onmogelijke vraag.

Maar natuurlijk denk ik wel eens, wie gaat dit ooit overnemen. Een moeilijke, bijna onmogelijke vraag.

Want je bent snel geneigd een kopie van uzelf te zoeken, terwijl er na mij misschien net nood is aan een heel ander soort burgemeester.”

Share

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *